Skip to main content

3-dars. Non-primitive typelar (Tuple va List)

Dars maqsadlari:​

  • Tuple
    • Tuple tushunchasini o'rganish.
    • Tuple ning asosiy funksiyalari: index va count haqida ma'lumot olish.
  • List
    • List non-primitive turini tushunish.
    • Listning asosiy funksiyalari: append, insert, extend, pop, remove, clear, index, count, reverse, sort, copy haqida bilib olish.
    • List va uning funksiyalaridan qanday foydalanishni o'rganish.
    • List va tuple ma'lumotlarini qanday aralashtirib ishlatishni o'rganish.

Tuple

Tuple haqida tushuncha​

Non-primitive typelar - bu bir nechta qiymatlarni o'z ichiga oladigan ma'lumotlar strukturasi hisoblanadi. Python dasturlash tilida tuple bu turli xil ma'lumot turlarini bir joyga to'plash imkonini beradi. Tuplelar o'z ichiga turli turdagi ma'lumotlarni (integer, string, list va hokazo) olishi mumkin.

Tuplelar yaratishda ochiq va yopiq qavslar () ishlatiladi. Masalan, my_tuple = (1, 2, 3).

Tuplening asosiy funksiyalari​

index()​

index() funksiyasi tuple ichida ma'lum bir elementning joylashgan indeksini qaytaradi. Agar element mavjud bo'lmasa, xato beradi.

Sintaksis:

tuple_name.index(element)

Misol:

my_tuple = (10, 20, 30, 40)
print(my_tuple.index(20))  # Natija: 1

count()​

count() funksiyasi tuple ichida berilgan element necha marta takrorlanganini hisoblaydi.

Sintaksis:

tuple_name.count(element)

Misol:

my_tuple = (10, 20, 30, 20, 40)
print(my_tuple.count(20))  # Natija: 2

List

List​

Python dasturlash tilida list bu turli xil ma'lumotlarni (integer, string, float va hokazo) o'z ichiga olishi mumkin.

Listlar o'zgaruvchan (mutable) bo'lib, buning natijasida ularni yaratgandan so'ng o'zgartirish mumkin. Ularni yaratishda to'g'ri qavslar [] ishlatiladi. Masalan:

my_list = [1, 2, 3]

Listning asosiy funksiyalari​

append()​

append() funksiyasi list oxiriga yangi element qo'shadi.

Sintaksis:

list_name.append(element)

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
my_list.append(4)
print(my_list)  # Natija: [1, 2, 3, 4]

insert()​

insert() funksiyasi belgilangan indeksda yangi element qo'shadi.

Sintaksis:

list_name.insert(index, element)

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
my_list.insert(1, 1.5)
print(my_list)  # Natija: [1, 1.5, 2, 3]

extend()​

extend() funksiyasi boshqa listdagi elementlarni hozirgi listga qo'shadi.

Sintaksis:

list_name.extend(another_list)

Misol:

my_list = [1, 2]
my_list.extend([3, 4])
print(my_list)  # Natija: [1, 2, 3, 4]

pop()​

pop() funksiyasi belgilangan indeksdagi elementni olib tashlaydi va uni qaytaradi. Agar indeks ko'rsatilmasa, oxirgi elementni olib tashlaydi.

Sintaksis:

list_name.pop(index)

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
removed_item = my_list.pop(1)
print(my_list)  # Natija: [1, 3]
print(removed_item)  # Natija: 2

remove()​

remove() funksiyasi berilgan elementni listdan olib tashlaydi. Agar element mavjud bo'lmasa, xato beradi.

Sintaksis:

list_name.remove(element)

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
my_list.remove(2)
print(my_list)  # Natija: [1, 3]

clear()​

clear() funksiyasi listni tozalaydi, ya'ni barcha elementlarni olib tashlaydi.

Sintaksis:

list_name.clear()

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
my_list.clear()
print(my_list)  # Natija: []

index()​

index() funksiyasi berilgan elementning joylashgan indeksini qaytaradi. Agar element mavjud bo'lmasa, xato beradi.

Sintaksis:

list_name.index(element)

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
print(my_list.index(2))  # Natija: 1

count()​

count() funksiyasi berilgan element necha marta takrorlanganini hisoblaydi.

Sintaksis:

list_name.count(element)

Misol:

my_list = [1, 2, 3, 2]
print(my_list.count(2))  # Natija: 2

reverse()​

reverse() funksiyasi listdagi elementlarni teskari tartibda o'rnatadi.

Sintaksis:

list_name.reverse()

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
my_list.reverse()
print(my_list)  # Natija: [3, 2, 1]

sort()​

sort() funksiyasi listni tartibga soladi. Bu funksiyani chaqirganda list o'sish tartibida tartiblanadi.

Sintaksis:

list_name.sort()

Misol:

my_list = [3, 1, 2]
my_list.sort()
print(my_list)  # Natija: [1, 2, 3]

copy()​

copy() funksiyasi listning nusxasini yaratadi.

Sintaksis:

new_list = list_name.copy()

Misol:

my_list = [1, 2, 3]
new_list = my_list.copy()
print(new_list)  # Natija: [1, 2, 3]

List va tuple ma'lumotlarini aralashtirib ishlatish​

Tuple va list o'rtasidagi asosiy farq shundaki, listlar o'zgarmas (mutable), tuplelar esa o'zgarmas (immutable) hisoblanadi. Biroq, ularni birgalikda ishlatish mumkin.

Misol:​

my_list = [1, 2, 3]
my_tuple = (4, 5, 6)

# List va tuple ni birlashtirish
combined = my_list + list(my_tuple)  # Tuple listga aylantirilib qo'shiladi
print(combined)  # Natija: [1, 2, 3, 4, 5, 6]

Misol: Aytaylik, sizning do'stlaringiz ro'yxatini va har birining tug'ilgan sanasini saqlamoqchisiz. Buni tuple va list yordamida amalga oshirish mumkin.

friends = ["Ali", "Vali", "Hasan"]
birthdays = ("01.01", "02.02", "03.03")

for i in range(len(friends)):
    print(f"{friends[i]} ning tug'ilgan sanasi: {birthdays[i]}")

Tushunarsiz joylarga izohlar​

  • Non-primitive tipelar: Bir necha qiymatlarni saqlashga imkon beruvchi ma'lumotlar strukturalari.
  • Immutable: O'zgarishi mumkin bo'lmagan ma'lumot turlari (masalan, tuple).
  • Mutable: O'zgarishi mumkin bo'lgan ma'lumot turlari (masalan, list).

Xulosa​

Bu qismda biz tuple ma'lumot turini o'tdik, uning funksiyalari haqida ma'lumot oldik va listlar bilan birga qanday ishlatilishini ko'rdik.

Keyingi qismda biz list non-primitive turini o'rgandik, uning asosiy funksiyalari haqida ma'lumot oldik va amaliy misollar orqali tushunishni chuqurlashtirdik.